Σκέψεις για ένα νέο Πανεπιστήμιο

Δίδακτρα, χρηματοδότηση, δημοκρατία…

Σκέψεις για ένα νέο Πανεπιστήμιο

23 Ιουλίου 2008

Καταρχήν, αν ξεκινήσουμε τη συζήτηση με τεχνικούς όρους, κανείς δεν αμφιβάλλει ότι το σχήμα "δίδακτρα = ταξική διάκριση" είναι παγκόσμιο. Υπάρχουν σχετικές μελέτες -και αυτό ισχύει και για τα μεταπτυχιακά των δημοσίων ΑΕΙ. Όπως ισχύει και για τις εισαγωγικές...

Επίσης, είναι γνωστό ότι η ιδιωτική χρηματοδότηση μπορεί να κατευθύνει την πορεία της έρευνας. Αναφέρω μονό ότι το Αγγλικό περιοδικό The Lancet ("Το Νυστερι"), το πιο, ίσως, έγκυρο ιατρικό περιοδικό, δεν κατορθώνει πια να βρει 200-300 θεωρητές άρθρων (reviewers) που να μην είναι δεσμευμένοι με συμβόλαιο εταιρειών, και υποχρεώθηκε να ορίσει οροφή χρηματοδότησης από εταιρεία τα 30.000 Ευρώ...





Δωρεάν, κοινοτικά ή του ΥΠΕΠΘ, αλλά πάντα υπό δημόσια εποπτεία.

Θα μπορούσε να υπάρξει ένα αυτόνομο, κοινοτικό, μη ιδιωτικό πανεπιστήμιο. Με τη μορφή συλλόγου διδασκόντων (όπως είναι το Harvard), χωρίς δίδακτρα (όπως είναι η Σορβόννη), με πανελλήνιες εξετάσεις. Ένα Πανεπιστήμιο, το οποίο θα είναι απόλυτα διαφανές στις αποφάσεις του και θα συνδέεται με τον δημόσιο χώρο, δεχόμενο τον έλεγχο του δημοσίου σε όλες του τις δραστηριότητες. Ο λόγος για την αποδοχή του δημόσιου ελέγχου, είναι πως, καμμιά κοινότητα διδασκόντων δεν είναι εγγυημένο πως θα μείνει «αλώβητη» στις πιέσεις των μεγάλων του πλούτου για κατευθυνόμενη έρευνα. Αυτό, θα πρέπει να αποτραπεί, με ισχυρότατες δικλείδες.

Η μη δημόσια χρηματοδότηση (από ανθρώπους ή αληθινά αυτόνομα ιδρύματα, όχι όμως εταιρείες) θα πρέπει να συνδυάζεται με μια φορολογική πολιτική που δεν θα επιτρέπει τη συγκέντρωση υπερβολικού πλούτου στους ιδιώτες. Έτσι, κανείς δεν απαγορεύει σε δέκα χιλιάδες αγρότες ή μικρούς/μεσαίους εμπόρους να χρηματοδοτήσουν συλλογικά μια σειρά μελετών για την ελληνική γεωργία με ένα τεράστιο χρηματικό ποσό, όμως δεν μπορεί μια μεμονωμένη εταιρεία ή μια μικρή ομάδα, να ρίχνει τεράστια ποσά στην έρευνα, χωρίς να εγερθούν τουλάχιστον απορίες.



Όμως...ποιος πολιτικός ή ιδιώτης θέλει αυτό το πανεπιστήμιο; Θέλει κανείς π.χ. ένα Τμήμα Οικονομικών Επιστημών που θα διεκδικήσει τους ευρωπαϊκούς και κρατικούς πόρους με ίσους όρους και στη βάση της ικανότητας των μελών του να περατώσουν ένα ερευνητικό πρόγραμμα; Και το οποίο θα προσφύγει στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο εάν το κράτος κάνει διάκριση σε βάρος του για να ικανοποιήσει επιλεκτικά όσους δημοσίους πρυτάνεις του είναι πιστοί κομματικοί πελάτες ή όσα ΑΕΙ συμμορφώνονται με τα βαρύτατα μέτρα και την ιδιωτικοποίηση που από χρόνια προωθείται και κορυφώνεται με πρόσχημα την κρίση; Ή Θέλει ο πολύ μεγάλος ιδιωτικός τομέας πανεπιστήμιο και ανεξάρτητο –θεσμικά και ουσιαστικά ελευθεριακό- από την κομματική επιρροή και ανεξάρτητο από τη δωροδοκία;

Θέλει κανείς ένα πανεπιστήμιο που για να επιζήσει θα είναι υποχρεωμένο να δημιουργεί ερευνητικό έργο και όχι να παρασιτεί μέσα από κομματικούς ή επιχειρηματικούς διακανονισμούς για να πάρει την επιχορήγηση του; Ο σκοπός του τωρινού συστήματος, είναι να διατηρεί αξιόλογες νησίδες δημιουργικότητας, μέσα σε μια λίμνη μετριότητας. Η συνύπαρξη, σε ένα κοινά εποπτευόμενο από το δημόσιο, δίκτυο των κοινοτικώ ν με τα αμιγώς δημόσια πανεπιστήμια, θα εξυγιάνει και τα δημόσια. Τα ιδιωτικά, δεν είναι καθόλου απαραίτητα. Και αυτό, δεν ισχύει μόνο για τα ΑΕΙ, αλλά και για τα ΤΕΙ, ΤΕΕ και τα σχολεία. Για αυτό, ούτε κόμματα, ούτε ιδιώτες, επιθυμούν κοινοτική αυτονομία. Έχουν μοιράσει την παρτίδα σε «δημόσιο» και ιδιωτικό.

Θέλει κανείς ένα πανεπιστήμιο οπού οι φοιτητές θα μπορέσουν επιτέλους να αποβάλλουν τη νοοτροπία του "κλέβω γιατί δεν μπορώ να βγάλω την υλη", διότι η υλη θα είναι συνεχώς βελτιουμένη, οι εργασίες το κύριο μέσο απόκτησης του βαθμού και, συνεπώς, οι ευκαιρίες πολλές και οι δυνατότητες "λαμογιάς" περιορισμένες; Ή ένα ΑΕΙ όπου τα κομματικά όργανα –τα οποία πρέπει να υπάρχουν, ιδίως όσο δεν υπάρχει άλλο φοιτητικό κίνημα- δεν θα μπορούν τόσο εύκολα να πιέσουν ανθρώπους που θα έχουν ανελιχτεί χωρίς τη συγκατάθεση τους; Θέλει κανείς ένα ΑΕΙ όπου θα γίνεται επιστημονική κριτική σε κάθε είδους αδικία και θα παράγει ερευνητές, αλλά όχι στρατιωτάκια της μεθοδευμένης, αλλά συνήθως πια οικονομικίστικα κατευθυνόμενης «επιστημονικής έρευνας» όπως καταντά διεθνώς; (Ως 70% των ερευνητικών κειμένων, πρέπει να ξαναγραφεί ή να απορριφθεί ολόκληρο σύμφωνα με μελέτες στο PloS και στο Nature.

Απλό παράδειγμα, στο δημόσιο ΑΕΙ: Στα Τμήματα οπού έτυχε, ιστορικά ή επειδή, στην εποχή τους ήταν πρωτοποριακά και πήγαιναν μονό οι αγνοί "πωρωμένοι με το θέμα" (π.χ. Τμήματα Μηχανικών Υπολογιστών) κατορθώθηκε να υπάρξει θεσπισμένη και διαρκής αξιοκρατία. Εκεί, οι παρατάξεις ασκούν συχνά έναν σχετικά δημιουργικό ρολό και εάν αυτό επεκταθεί, θα οδηγήσει και στην αποκάθαρσή τους. Οι μεγάλοι ιδιώτες, όμως, απλώνουν και εκεί τα πλοκάμια τους, εν μέρει και διότι ΔΕΝ υπάρχει η εξίσωση «καθηγητής/φοιτητής καλός στα μαθηματικά= ευρύ πνεύμα». Σε άλλα τμήματα, όπως διαφορές παραδοσιακά "σημαντικές" σχόλες, ιατρικές, πολυτεχνεία, νομικές, οπού πάρα πολλοί (όχι όλοι!) οι καθηγητές τους χρειάζονται κομματικές , συντεχνιακές ή ιδιωτικές εύνοιες για να προχωρήσουν, τα πάντα διαλύονται και οι αντίστοιχες παρατάξεις έπαιξαν κι αυτές το ρόλο τους για να επιδεινώσουν το φαινόμενο. Ήταν, ουσιαστικά, η «Πέμπτη φάλαγγα» του εχθρού, για αυτό τώρα αποδέχονται την απορρύθμιση. Η μεγαλύτερη υποκρισία, είναι πως ακόμα, χωρίς ντροπή, ισχυρίζονται, όλα αυτά τα κομματικά όργανα, πως είναι ανεξάρτητα.


Πολιτική και Ιδεολογία, αναγκαίοι πυλώνες της Παιδείας

Η πολιτική είναι απαιτητό να υπάρχει στο πανεπιστήμιο. Όχι για να εποπτεύει δικτατορικά τους διδάσκοντες (οι όποιοι πρέπει να είναι ελεύθεροι να διδάσκουν ότι θέλουν και να πιστεύουν ότι θέλουν) ούτε για να δημιουργεί συστηματικά SOS και παραθυράκια για τα μεταπτυχιακά. Δεν είναι αναγκαία η απάτη για να υπάρξει άνεση στις σπουδές. Η πολιτική είναι για να επισημαίνει -και δυναμικά- ότι το είδος της διδασκομένης ύλης έχει σχέση μόνο με την διδακτική επάρκεια και όχι με τα συμφέροντα των επιχειρήσεων ή τις πεποιθήσεις του καθηγητή: Ένας καθηγητής μπορεί να είναι κομμουνιστής, χριστιανός, δημοκράτης, ,υλιστής, (όχι όμως φασίστας ή ρατσιστής ή παιδόφιλος). Δείχνει ανεπάρκεια της αντίληψής του όμως, να πριμοδοτεί -εν ώρα μαθήματος- υπέρ της ιδεολογίας του. Απαιτούνται συνεπώς πολιτικά συνειδητοποιημένα όντα μέσα στην αίθουσα, που να μπορούν να κρίνουν τη διάφορα ανάμεσα στην αμερόληπτη (όσο γίνεται) παρουσίαση και στην προπαγάνδα, να την επισημάνουν και να την καταπολεμήσουν αν χρειαστεί.

Η πολιτική πρέπει να υπάρχει, διότι η αδικία, η ασθένεια και η οδύνη πλήττουν παρά πολλές οικογένειες, επηρεάζουν τις σπουδές και αυτό πρέπει να γίνεται γνωστό στους καθηγητές. Επιπλέον, η νεότητα και η αυθεντικότητα, σε όλο τον δυτικό κόσμο, υπονομεύονται από τα ΜΜΕ, το αστικό περιβάλλον, την έλλειψη μη υλιστικών προτύπων και συλλογικότητας. Αυτά, έχουν με μακρόχρονες επιπτώσεις στην ψυχική ευστάθεια των παιδιών και των ενήλικων και δεν παράγουν πολίτες ή ερευνητές, αλλά ανοϊκούς και μισθοφόρους. Το πανεπιστήμιο, ιδίως στο ελληνικό κλίμα, είναι μια κοινότητα οπού μπορεί να υπάρξει αντίσταση και ιατρεία σε σχέση με τα φαινόμενα αυτά. Κάθε συλλογική κριτική, είναι πολιτική και ο ιδεολογικός αγώνας εγγυάται πως η Ανώτατη Παιδεία θα επιζήσει από την πιο μεγάλη πρόκληση της εποχής μας: Την εκποίηση.

Αυτό συμφέρει και τη χώρα και το Πανεπιστήμιο. Επίσης, η ραστώνη της νιότης, ιδίως στην Ελλάδα, είναι κάτι που πρέπει να αντιμετωπίζεται με επιείκεια, ως κάτι θετικό, που μπορεί (με μια συμβουλή και όχι με ενοχοποίηση ή άρνηση) να υποθάλψει γόνιμα την συναισθηματική, φυσική και πνευματική ανάπτυξη του μετεώρου (και διαλυτικά αποπροσανατολισμένου από διάφορα ΜΜΕ και lifestyle) συνήθως φοιτητή. Και ας αυτό έχει κάποια επίπτωση στο χρόνο σπουδών ή στην επίδοση του. Θέλουμε ανθρώπους με έμπνευση, αυτή που χάνεται στα εντελώς αυτοματικά συστήματα επίδοσης και που παράγει καλούς αναπαραγωγούς έτοιμων ιδεών, αλλά έχει να μας δώσει πολύ καιρό ένα Schroedinger ή μια Ciurie.

Η πολιτική πρέπει να υπάρχει, διότι η απουσία της και η υποκατάσταση της από το ρουσφέτι, το πολίτικο μίσος των δεκαετιών 65-95 και τη μετριοκρατία, άφησε τη χώρα άθυρμα, στερημένη από μια ομάδα ανθρώπων ικανών να σταθμίσουν τις προκλήσεις της νέας εποχής και την παραδώσει (όπως και την υπόλοιπη Ευρώπη -για άλλους λόγους- αλλά πιο ευάλωτη) στα χεριά των κερδοσκόπων και του πιο επιδέξια κατευθυνόμενου καταναλωτισμού και υλισμού, με επίκεντρο το απατηλό φαίνεσθαι, μια ισχυρή ελληνική παράδοση, που ευνοεί και την υποκρισία και την επιφανειακότητα της υπερκατανάλωσης.

Είναι καιρός να αναρωτηθούμε για το είδος των αντιστάσεων που υπάρχουν, στο -υπαρκτό- δυναμικό του πληθυσμού και για την διάθεση που μας μένει για να αξιοποιήσουμε την κληρονομιά αλλά και τις ευκαιρίες του αύριο. Υπάρχουν οι ζωτικές δυνάμεις, για να είναι το παρόν -και το μέλλον- το δικό μας και των επόμενων ομορφότερο και, ιδίως, βαθύτερο, δηλαδή πιο ανθρώπινο.